تاریخ انتشار  :  09:44 صبح ۱۳۹۳/۱/۳۱
تعداد بازدید  :  1126
Print
   

۶ معیار پیشنهادی برای تشخیص موسیقی عرفانی
۶ معیار پیشنهادی برای تشخیص موسیقی عرفانی

۶ معیار پیشنهادی برای تشخیص موسیقی عرفانی

موسیقی فی نفسه عنوان خاصی ندارد و چیزی جز فیزیک اصوات نیست؛ یعنی فواصل و نت های مشخص و تعریف شده که موسیقی براساس آنها اجرا و سپس نقد می شود. این مخاطب یا موزیسین است که بنا بر تفکر خود برای موسیقی عنوان انتخاب می کند. مثلا موسیقی مذهبی، موسیقی انقلابی، موسیقی اعتراضی و ... . تاثیر موسیقی بر مخاطب قابل تعمیم نیست: ممکن است کسی را به تفکر و تعمق وا دارد؛ درحالی که بر دیگری با طرز فکری متفاوت تاثیری نداشته باشد.

در طول تاریخ تفکرات، فلسفه ها و دغدغه های فکری بی شماری ذهن بشر را دستخوش تغییر قرار داده است. این دغدغه ها گاه در باب خداشناسی، دنیا شناسی، صلح طلبی، علم گرایی، مبارزه با برده داری و نژادپرستی یا هر چیز دیگری بوده است. کسانی که در هر کدام از این دسته بندی های فکری قرار می گرفته اند، برای تبلیغ و ترویج تفکرات خود به انواع و اقسام روش های گوناگون تبلیغاتی دست می زدند. این روش ها نیز در طول تاریخ دستخوش تغییر یا تکامل شده اند. از سنگ نوشته و حکاکی و نگارش کتاب گرفته تا موسیقی، سینما، تئاتر و تلویزیون و ... . در هر صورت هنری که دارای ویژگی های یک تفکر خاص باشد یا آن تفکر را به ذهن متبادر کند، به نام آن تفکر نام گذاری می شود.

بر این اساس نخستین و مهم ترین ویژگی «موسیقی عرفانی» نوعی از «تفکر» نهفته درآن است. در پیدایش این موسیقی، یک تفکر یا فلسفه فکری نهفته است که ما آن را به عنوان «عرفان» می شناسیم و حضور آن با ویژگی های خاص خود در هر هنری، باعث اطلاق عبارت «عرفانی» به آن هنر می شود. از جمله این هنرها، می توان موسیقی و ادبیات را نام برد که حضور اندیشه عرفانی در آنها بیشتر از سایر هنرها بوده است.

تفکر عرفانی در منطقه جغرافیایی شرق، خصوصا در ایران، با وجود عارفان، سالکان و دراویش بسیار در طول تاریخ، کاملا شناخته شده است. فلسفه فکری این عارفان بر پایه مبدأ شناسی، خداشناسی، خودشناسی، شناخت وجودی، وحدت شناسی و موضوعاتی از این قبیل بوده و هست. طبق شرایط فرهنگی مختلف حاکم در طول تاریخ، این عرفا برای بیان افکار خود، به روش های گوناگونی از جمله نگارش کتاب ها، اشعار یا ترویج این تفکرات از طریق موسیقی روی می آوردند. در دنیای مدرن امروز، حتی سینما، تئاتر، نقاشی و ... نیز در بیان این تفکرات نقش مهمی ایفا می کنند؛ بنابراین موسیقی که بر پایه این تفکر شکل می گیرد، موسیقی عرفانی نام دارد. موسیقی بیشتر در خانقاه های ایران کارکردی عرفانی داشته است، به طوری که می بینیم حتی المان هایی از موسیقی خانقاهی وارد موسیقی کلاسیک ایرانی می شود. برای مثال ورود ساز دف به موسیقی کلاسیک ایرانی توسط استاد محمدرضا لطفی در دهه پنجاه، یا استفاده از ملودی های خانقاهی در موسیقی دستگاهی در این راستا بوده است. شاید بتوان گفت که در همین دهه برای نخستین بار اصطلاح «موسیقی عرفانی» در موسیقی مطرح می شود.

دومین خصیصه موسیقی عرفانی که شاید بتوان آن را زیرمجموعه ای از ویژگی نخست دانست، استفاده از «اشعار و شعرای خاص» در این موسیقی است. شعر عرفانی در ادبیات ما کاملا تعریف شده و شناخته شده است. شاعران این اشعار معمولا دغدغه هایی از قبیل آنچه در بالا ذکر شد دارا بودند. از آنجا که موسیقی ایرانی و شعر، دو مقوله گره خورده و جدایی ناپذیر هستند؛ بنابراین در موسیقی عرفانی، از اشعار عرفانی استفاده می شود. شاعران سرشناسی در این زمینه وجود دارند که از مهم ترین آنها می توان به مولوی، بایزید بسطامی، عطار نیشابوری، صائب تبریزی، شاه نعت الله ولی و بسیاری دیگر اشاره کرد.

ویژگی سوم موسیقی عرفانی، «سازبندی مخصوص» آن است. پیکره این موسیقی ها براساس چند ساز مشخص استوار است. سازهایی از قبیل دف، تنبور و نی. این سازها همان سازهایی هستند که شاعران عارف در اشعار خود بسیار از آنها نام برده اند؛ یعنی سازبندی این موسیقی نیز برگرفته از همان اشعار یا تفکر عرفانی است. هر چند گاهی ممکن است ساز یا سازهای دیگری نیز این سازها را همراهی کنند، اما مبنای اصلی موسیقی بر اساس این سازها ساخته و نواخته می شود.

ویژگی چهارم و بارز این نوع موسیقی، «ریتم» است. ریتم های استفاده شده در این موسیقی، ریتم هایی با جمله ها یا دورهای کوتاه، طرب انگیز و سماع گونه هستند. عنان ریتم در موسیقی عرفانی در دست دف است؛ بنابراین این ساز یکی از پایه های اساسی این نوع موسیقی ست. جملات و فیگورهای ریتمیک ساده، پرتحرک و طرب انگیز این ساز، حالتی خاص را برای ریتم و حرکت ملودی فراهم می آورد و این عینا همان حالتی است که دف در خانقاه ها و بدون کمک گرفتن از ساز دیگری ایجاد می کند؛ بنابراین ما بسیار به ندرت ریتم های کُند، آرام یا پیچیده در این موسیقی می شنویم. ریتم های استفاده شده عموما پایه ای ساده دارند و اغلب آنها ریتم های دو چهارم ۴/۲، شش هشتم ۸/۶ و ده هشتم ۸/۱۰ هستند و ریتم های پیچیده ای مانند ۱۱تایی یا ۱۳تایی یا از این قبیل را در این موسیقی نمی شنویم؛ چراکه دورهای کوتاه و ریتم های ساده، جهت سماع و دست افشانی و پایکوبی، قابل فهم تر و مناسب تر هستند.

ویژگی پنجم موسیقی عرفانی «ملودی» است. ملودی یا نواهای این موسیقی عموما نواهایی ساده، تک خطی، با فراز و فرودهایی اندک هستند. ملودی های پیچیده در این موسیقی اجرا نمی شوند. شاید یکی از دلایل آن این باشد که مخاطب عرفا عامه مردم بوده و هستند؛ بنابراین برای سهولت درک اصل مطلب، یعنی شعر، ونیز حفظ و زمزمه شعر و ملودی، موسیقی و به تبع آن ملودی ها ساده هستند. به طوری که حتی کسانی که به طور تخصصی هم موسیقی را دنبال نمی کنند با این ملودی ها، به دلیل سادگی، ارتباط برقرار می کنند. تکرار بسیار این ملودی ها و سادگی و کوتاهی آنها، باعث ماندگاری آنها شده و سینه به سینه از نسلی به نسل دیگر منتقل می شوند.

ویژگی ششم این نوع موسیقی «تصنیف محور» بودن آن است. به این معنی که این موسیقی مانند موسیقی کلاسیک دستگاهی ایرانی، فرمی به شکل پیش درآمد، چهارمضراب، آواز، تصنیف و رِنگ ندارد. بلکه پایه آن را تصانیف تشکیل می دهند. دلیل آن نیز وابستگی این موسیقی به ریتم است؛ بنابراین آواز دستگاهی و بدون ریتم در این نوع موسیقی (اگر باشد) بسیار اندک است؛ یعنی مولفه های موسیقی دستگاهی از قبیل پیش درآمد، چهار مضراب، آواز و رِنگ حذف می شوند و تنها تصانیف اجرا می شوند. آن هم نه هر تصنیفی؛ بلکه تصانیفی که دارای ویژگی های فوق (از قبیل سازبندی ذکر شده، ریتم های خاص، ملودی های ساده، اشعار به خصوص و ... ) باشند.

موسیقی عرفانی جدای از موسیقی سنتی نیست و ضمن تبعیت از اصول و قواعد حاکم بر موسیقی سنتی (مجموعه ردیف که شامل دستگاه ها و گوشه ها است)، در همان چارچوب تعریف می شود، اما تفاوت ها یا بهتر بگوییم شاخصه هایی دارد که آن را از موسیقی سنتی جدا می کند. با توجه به ویژگی ها و مطالب ذکر شده در فوق، می توان «موسیقی عرفانی» را به عنوان شاخه ای از موسیقی ایرانی به شمار آورد.

نکته مهم این است که ممکن است موسیقی های مقامی یا دستگاهی در یک یا چند خصوصیت فوق با موسیقی عرفانی اشتراک داشته باشند، اما باید توجه داشت که تمام خصوصیات فوق در موسیقی باید به صورت یک کلیت بررسی شوند تا بتوان با توجه به تعاریف و خصوصیت ذکر شده آن را موسیقی عرفانی نامید. نکته دیگر اینکه تعاریف، اصطلاحات و ویژگی ها با توجه به جغرافیا و حتی گذشت زمان تغییر می کنند؛ بنابراین این خصوصیات و ویژگی های مطرح شده در این نوشته، درباره موسیقی عرفانی در کشور ایران صحت دارد و ممکن است در کشورهای دیگر کاملا متفاوت باشد؛ چراکه دراویش، صوفیان و عرفا تنها در این کشور نیستند. از سردمداران موسیقی عرفانی در ایران می توان به استاد «محمدرضا لطفی» (کاست و اجراهای اخیر)، استاد «داوود آزاد» و استاد «سید خلیل عالی نژاد» اشاره کرد که می توان خصوصیت های فوق را به وضوح در موسیقی های آنها یافت.

محمدرضا یوسف شریداوی

شاعر و نوازنده



نظر شما
نام
ایمیل
متن نظر
  ارسال

 
 

ورود     ثبت نام
>